Geografija Francuske

Napisao : Armand Frémont
Januar 2001

Francuska je najprostranija evropska zemlja, površine 551 500 km². Ona ima 58 416 300 stanovnika prema popisu od 1999., ne računajući prekomorska područja i okruge, a 60 081 800 ukoliko priključimo broju i ove teritorije, što znači da je Francuska na drugom mestu evropskih zemalja po broju stanovnika, iza Nemačke, tačnije njen broj stanovnika približno je jednak onom Velike Britanije i Italije. Međutim, veličina Francuske ne može da se poredi sa onom velikih zemalja na drugim kontinentima, kao na primer Sjedinjenih Država, Brazila, Rusije, Indije ili Kine.

Francuski heksagon

Teritorija Francuske liči na heksagon. On je oformljen u Srednjem veku i postoji već najmanje ceo milenijum, zahvaljujući odlučnoj težnji ka ujedinjenju, isprva kraljeva, a zatim i Republike. Na uravnotežen način, heksagon je otvoren sa tri strane prema morima, a ograničen sa tri kopnene granice. Svoje sadašnje dimenzije dobio je nakon francusko-nemačkih ratova iz XIX i XX veka.

Na jugu, granica sa Španijom je određena Pirenejima sa najvišim vrhom, Aneto, od 3 404 m. Na istoku, Alpe i Jura zatvaraju granice sa Italijom i Švajcarskom, dok srednji deo Rajne deli Francusku od Nemačke. To su dve " prirodne " granice koje su bile dugo vremena neprolazne, što danas predstavlja ozbiljne probleme pri njihovom premošćivanju putem tesnaca, mostova, drumskih i železničkih tunela, a naročito kada se uzme u obzir povećanje evropskog prometa. Pireneji, Jura i Alpe daju Francuskoj planinsku dimenziju koju ona deli sa susednim zemljama. Francuske Alpe su na severu najveće skijaško područje Evrope i tamo su i nastali mnogobrojni planinski sportovi. Mon Blan, najviši evropski vrh, uzdiže se na 4 807 metara.

Na severu, granica sa Nemačkom, Luksemburgom i Belgijom je, naprotiv, mnogo otvorenija. Ona seče drevni Ardenski masiv na skromnijim visinama, kao i veliku dolinu severne Evrope. Tokom dugog razdoblja, to je bila granica sukoba, bitaka i invazija. Danas je ona, na nekoliko tačaka, mesto intenzivne prekogranične aktivnosti izmedju Lila i Belgije, izmedju Lorene, Luksemburga i Sarske oblasti. Međutim, druge prekogranične regije se stvaraju, ohrabrene evropskim sporazumima, na srednjem delu Rajne između Alzasa i Baden Vitemberga, oko Bazel-Miluza i Ženeve, u području Nice, u Kataloniji i Baskiji.

Francuska ima izuzetnu prednost zahvaljujući tome što ima izlaz na tri mora, ako ne i sa četiri. Na jugu, to je sredozemna zemlja sa sunčanom obalom, strmom i slikovitom u Provansi i na Azurnoj obali, i sa dugim peščanim plažama Langdoka. Na jugo-zapadu, ona izlazi na Atlantski okean, klima je nesto vlažnija, ali blaga i puna svetlosti, a obalu najčešće čine peščane plaže omeđene jezercima i dinama. Na severo-zapadu, izlazi na Lamanš i Severno more, a taj morski " Kanal " je najprometniji na planeti, između Atlantika i velikih belgijskih, nizozemskih, britanskih i nemačkih luka Severnog mora. Francuska raspolaže sa dva velika lučka kompleksa evropskih razmera, Avrom i Ruanom u niskoj udolini Sene, i Marsejom na Sredozemlju, na ušću u dolinu Rone. Međutim, Marsej nikada nije bio, a danas je još i manje nego ikad, velika morska luka kakva je mogla biti. Glavna aktivnost francuskih obala je danas turizam, svugde razvijen, od Severnog mora do Sredozemnog mora. Litoralne pogodnosti Francuske doprinose, zajedno sa njenim planinskim masivima, selima i istorijskim gradovima činjenici da je ona prva turistička zemlja Evrope i sveta.

Evropsko raskršće

Francuska teritorija se nalazi na izbočenoj prevlaci, na zapadu Evrope, koja deli Sredozemno more, Lamanš i Atlantski okean i omogućava povezivanje Pirinejskog poluostrva sa ostatkom kontinenta. U tom okruženju, Pariski basen je igrao i igra još uvek odlučujuću ulogu u svim istorijskim razdobljima, zahvaljujući dobrim komunikacijama, svom mestu, kvalitetu zemlje za poljoprivredu i dobroj hidrografskoj poziciji, smeštenoj oko dve velike reke, Sene i Loare. Tu je kolevka francuske nacije, sedište kraljeva oko koga su se ujedinile druge regije, glavna regija Republike. U njemu dominira Pariz, jedan od najvećih gradova i jedna od najvažnijih urbanih regija Evrope i sveta : 2 116 000 stanovnika živi u Parizu, 10 925 000 u regiji Il de Frans. Tu treba uvek dodati i gradove na graničnim delovima tog basena, Kan (Normandija), Ruan, Avr, Amien, Rems, Orlean, Tur. Ova mreža gradova kojom dominira Pariz ima još važnija zbog evropskog saobraćaja koji ovuda prolazi i to između Ujedinjenog kraljevstva, zemalja Beneluksa, Nemačke, i još dalje prema jugu, Italiji i Pirinejskom poluostrvu.

Dve velike saobraćajne ose dopunjuju ovakav raspored, stvarajući od francuske teritorije jednu od najvećih raskrsnica na zapadu Evrope, u svakom slučaju najveće i nezaobilazne u međunarodnom saobraćaju. Na istoku, velika osa sever - jug dolina Rajne, Mozela, Sone i Rone, koje su diskontinuitetne ali danas dobro međusobno povezane autoputevima i vozovima velikih brzina (TGV) i u kojima se smestilo mnoštvo velikih gradova : Mec, Nansi, Strazbur, Lion, Grenobl, Sent-Etjen, Marsej. Na jugu, na obali Sredozemlja, na koje se nadovezuju dolina Garone i Akvitanski basen, sa gradovima poput Nice, Marseja, Monpeljea, Tuluza, Bordoa, imaju sličnu ulogu. Kao što su nekada industrijska područja, zasnovana na uglju, čeliku i tekstilu, poput Lorene i severnog Pa de Kalea, bila mesta koncentracije stanovništva, industrijskog bogatstva i tercijarnih delatnosti, danas su to ovi gradovi i metropole, kao i pariska regija. Tri velika grada imaju danas preko milion stanovnika: Lil, Rube i Turkuen, u blizini Belgije i Engleske ; Lion kao najveće raskršće komunikacija i ekonomskih inicijativa posle Pariza, u blizini Švajcarske i Italije ; Eks an Provans i Marsej, vrata Mediterana.

Na zapadu, na masivu Armoriken i njegovim obodima, a naročito duž Centralnog masiva živi manji broj stanovnika, a tu ni veliki gradovi nisu tako brojni : Ren, Brest, Poatie ili Nant, Limož ili Klermon Feran. Tamo je ruralni uticaj najjači, kao i manje više gusta mreža manjih i srednje velikih gradova.

Raznolikost, jedinstvo i centralizam

Između svih tih sastavnih elemenata, Francuska deluje kao teritorija iznenađujuće raznolikosti. Francuzi su zbog toga vidno zadovoljni. Rado ih ismevaju, ali im zavide na raznovrsnosti sireva, vina, kuvarskom umeću. Vrlo su privrženi svojim jedinicama lokalne uprave, osnovama državne teritorijalne administracije, podeljene na okruge i regije. Veliki broj, 36 000 jedinica lokalne uprave u Francuskoj, predstavlja jedinstveni primer u Evropi i svetu. Razumniji broj od 22 velike regije i 100 okruga je još uvek veći od obično manjeg broja tih jedinica uprave u drugim evropskim zemljama.

Raznolikost francuske teritorije, prouzrokovana mnogim istorijskim i geografskim uticajima odgovara takvoj administrativnoj podeli. Klimatska raznolikost, od mediteranske do okeanske, od morske do kontinentalne. Reljefna raznolikost, od velikih dolina u središtu pariskog basena do vrhova Alpa ili Pirineja, od raštrkanih planina srednje veličine Centralnog Masiva ili Voža, do velikih dolina Rone ili Loare. Raznolika povezanost francuskih teritorija, od Il de Fransa, srca zemlje još iz vremena prvih kapetovskih kraljeva, sve do Savoje, grofovije grada Nice, Alzasa i Lorene čija je teritorijalna pripadnost bila osporavana sve do XIX i XX veka. Raznolikost izvornih jezika, dijalekata, običaja. Raznolikost gradova od kojih je većina nastala u drevnoj istoriji. Raznolikost regija i krajeva. Ovaj teritorijalni mozaik predstavlja ono što je Francuska bila tokom dugo vremena: ruralna, seljačka, ukorenjena u viševekovnu tradiciju, multikulturalno bogata (ili siromašna) međusobno raznovrsnim delovima, čija tri glavna stuba ostaju snažna proizvodnja žitarica koja dominira u pariskom basenu, još uvek značajna tradicija uzgoja stoke na zapadu Centralnog Masiva, sredozemna verzija gajenja vinove loze, voća i povrća. Odatle proizlazi raznolikost i bogatstvo krajolika, ravnica i lugova, šuma, ledina, vinogradskih brežuljaka i navodnjavanih površina. To je i razlog što se nalazi na prvom mestu u evropskoj poljoprivredi, naročito u proizvodnji žitarica, uzgoju goveda, pravljanju mlečnih proizvoda, vina, voća i povrća. Da bi dali pravu sliku, možemo da dodamo i tropski uticaj sa Karipskih ostrva, Indijskog okeana i Pacifika.

Paradoks je, osim ako se ne radi o komplementarnosti, da je takav mozaik stvorio najcentralizovaniju državu Evrope, i jednu od najcentralizovanijih država sveta. Država, povezana sa svojim okruzima i opštinama, potvrđuje jedinstvo Republike, svugde prisutna u vidu javnih službi, a naročito se to odnosi na škole. Industrijska ekspanzija XIX i XX veka i uspostavljanje transportne mreže, otvaranje univerziteta i visokih škola, u početku skoncentrisanih u Parizu, uspostavljenje kapitalizma koji se najčešće oslanja na državu i na velika državna preduzeća, doprineli su stvaranju vrlo centralizovane teritorije gde se sučeljavaju Pariz i provincija, a unutar takve podele nalaze se vrlo dinamične pokrajine poput Ron-Alpa i druge, kao i one manje favorizovane kao što je Overnja ili Limuzen. Najznačajniji izraz te jake koncentracije ostaje saobraćajna mreža u okviru koje železnica ima oblik zvezde i prati stare kraljevske puteve, danas imamo avio linije i brze vozove (TGV) koji prate železničke pruge XIX veka. Sve vodi ka Parizu. Sve dolazi iz Pariza. Naravno, snažna voluntaristička politika prostornog uređenja, odlučno zastupana nakon drugog svetskog rata, u mnogome je ispravila tu tendenciju, kao što su to učinili i zakoni o decentralizaciji iz 1982. Medjutim, francuska teritorija ostaje i dalje obeležena centralizacijom, nekada je to bila industrijska proizvodnja i glavne službe, a sada su to važne odluke, najprefinjenije usluge poput mode, umetnosti i kulture.

Tri lica Francuske

Nakon krize koja je snažno pogodila poljoprivredna i industrijska područja, savremena Francuska odlikuju tri tipa krajolika, prividno jednoličnih zahvaljujući prosečnoj gustini stanovništva od 100 stanovnika po km², nešto nižom od one koju beležimo kod gotovo svih njoj susednih zemalja.

Pariz i Il de Frans su poseban slučaj. To je sve više velika urbana regija koja prelazi granice Il de Fransa, a u Evropi jedino se London može s njom uporediti. Vise od 10 miliona stanovnika tamo žive i rade. To je daleko bez premca prva francuska regija u gotovo svim područjima delovanja. I pored napora Vlade da deluje suprotno toj tendenciji, najveće javne investicije moraju uvek tu da budu odobrene. Pariz, prestižna prestonica, je grad svetskog značaja u svim područjima, istina, sa većim naglaskom na politiku, turizam, umetnost i kulturu, ali i na ekonomiju. Broj stanovnika Pariza i Il de Fransa je praktično prestao da raste, ali " krakovi " Pariza se danas šire na susedne regije. Pariz i njegova predgradja su najveći francuski " melting pot " u kome živi otprilike 1 300 000 imigranata.

Francuska velikih gradova, raspoređenih u gotovo svim regijama, je zapravo ona čije stanovništvo najbrže raste, srazmerno njihovoj ekonomskoj dinamici.

Posledice industrijske krize iz 70-ih i 80-ih godina i danas se osećaju u regijama poput Lorene, Nor Pa d Kalea, Gornje Normandije. Stari industrijski centri poput Sent Etjena, Avra ili Monbeljara beleže demografski pad. To su ipak retki slučajevi. Gotovo svugde, razvoj usluga i industrijski uspesi povlače za sobom rast urbanih sredina. Tako se pojavljuju nova predgrađa i nova sela oživljena neposrednim uticajem obližnjih gradova. Pojava " metropolizacije" pojavljuje se u gotovo svim francuskim regijama, oko aglomeracija od 200 000 stanovnika poput Kana (Normandija), Le Mana ili Anžea na zapadu, kao i u većim gradovima na istoku i jugu zemlju, kao što su to Grenobl, Monpelje, ili Bordo. Najveći rast se beleži u ekonomski najrazvijenijim gradovima, na primer novi deo grada Nant Sen Nazer na ušću Loare (otprilike 680 000 stanovnika), glavnoj metropoli industrijskih i uslužnih delatnosti na zapadu, ili Tuluzu, evropskom gradu aeronautike (760 000 stanovnika).

U prostorima između tih gradskih područja živi isključivo ruralna Francuska, u kojoj jedinu živost daju mali, često ljupki, gradovi. Poljoprivreda, porodičnog tipa i slabe produktivnosti, ustupa sve više mesta neobrađenim zemljištima ili pošumljavanju. Stanovništvo se smanjuje, kako padom nataliteta tako i emigracijom, koja je došla do svojih krajnjih granica. Naseljenost pada ispod 20 stanovnika na km². Nakon deindustrijalizacije i odlaska seljaka, javne službe su dovedene u pitanje. Vikend turizam ili letnji turizam postaju glavna ekonomska grana. Sve francuske regije osećaju tu pojavu, ali naročito one u središtu zemlje, od južne Lorene sve do Pirineja, preko regija Overnje i Limuzen. To je " prazna Francuska ", ali ona je i neprocenjiv rezervat istorije, prirode i kulture, baština koja je još uvek živa i privlačna, mesto sećanja i tišine.

Izuzetna raznolikost francuske teritorije slična je onoj same Evrope, ali sa još snažnijim kontrastima. " Stara zemlja ", zapisao je general de Gol, stara po svojoj hiljadugodišnjoj istoriji, po slojevitosti svojih običaja i tradicija, po starenju stanovništva. Ovaj poslednji je međutim manje naglašen nego u ostatku Evrope. Takođe, poljuljana ravnoteža između novorođenih i umrlih je manje izražena i saldo je i dalje pozitivan. Francuska je takođe zemlja prihvata, kao što je to i bila tokom cele svoje istorije, upijajući sukcesivne talase velikih invazija ili imigracija s juga i istoka Evrope, a danas iz Magreba, afričkih zemalja i sa tropskih ostrva. U ovom trenutku, broj imigranata doseže 3 263 000 osoba, ali tokom poslednje decenije imigracija nije bila značajna. Francuska velikih gradova je danas zamenila onu starih ruralnih krajeva i malih gradova. Više od tri četvrtine francuskog stanovništva živi u gradovima, ili još više u okolini velikih gradova. Tu nalazimo novu " pravu Francusku ", u vrlo izraženom nacionalnom jedinstvu i izuzetnoj raznovrsnosti teritorija i ljudi./.

Objavljeno 05/08/2004

gore